Niedoczynność tarczycy u psa: objawy, badania i leczenie

Niedoczynność tarczycy u psa rozwija się tak wolno, że opiekun dostrzega ją dopiero wtedy, gdy pies przytył kilka kilogramów, wyłysiał na bokach i przestał chcieć spacerów. Brytyjskie badanie na ponad 905 tysiącach psów (dane z 2016 r.) wykazało, że rozpoznanie postawiono u około 0,23 procenta, czyli u jednego na ponad 400 zwierząt. Bywa też rozpoznawana zbyt pochopnie, bo jeden obniżony wynik tyroksyny zwodzi nawet u psa chorego na coś innego.

Jak rozpoznać objawy niedoczynności tarczycy u psa?

Hormony tarczycy regulują tempo przemiany materii niemal każdej komórki, więc niedobór daje obraz rozlany. Symetryczne wyłysienia obejmują boki tułowia, tylne powierzchnie ud i nasadę ogona, a skóra jest sucha i chłodna. Łysienie nie swędzi, co odróżnia je od alergii, a sierść po wystrzyżeniu odrasta wolno albo wcale.

„Ogon szczurzy” to wyłysienie dalszej części ogona, cienkiej i niemal nagiej. U części psów rozwija się obrzęk śluzowaty, czyli odkładanie glikozaminoglikanów w skórze głowy, powiek i szyi: pysk przybiera wtedy charakterystyczny, apatyczny wyraz. Bywa też bradykardia i nawracające zapalenia skóry.

Osobną pułapką są psy leczone latami wyłącznie dermatologicznie, u których karma weterynaryjna dla psa z alergią nie pomaga. Zestawienie poniżej porządkuje objawy i mylone z nimi rozpoznania.

Diagnostyczna jest dopiero kombinacja objawów u psa w wieku 4-10 lat, który tyje, łysieje symetrycznie i marznie.

Czy objawy neurologiczne niedoczynności tarczycy u psów są częste?

Objawy neurologiczne opisuje się u około 7 procent psów z potwierdzoną niedoczynnością, więc nie są regułą. Rozbieżności w literaturze są metodologiczne: w serii 59 psów stwierdzono je u 17 zwierząt, czyli 29 procent, ale autorzy rutynowo badali tarczycę u każdego psa z napadami drgawkowymi. Wysoki odsetek wynika z doboru pacjentów, a nie z rzeczywistej częstości objawów.

Takie objawy rzadko występują samodzielnie, bo niemal zawsze towarzyszą im zmiany skórne, przyrost masy albo spowolnienie. Pies z izolowanym przechyleniem głowy częściej ma zapalenie ucha niż chorobę tarczycy. Opisywane zespoły to:

• Napady drgawkowe: najczęstszy objaw neurologiczny w cytowanej serii, 13 z 17 psów.
• Porażenie nerwu twarzowego: opadnięta warga i powieka po jednej stronie.
• Obwodowy zespół przedsionkowy: przechylenie głowy, oczopląs, chwiejny chód.
• Ataksja i narastający tygodniami niedowład kończyn w polineuropatii obwodowej.
• Megaprzełyk i porażenie krtani: zwracanie karmy, zmiana głosu, świst przy wdechu. Związek przyczynowy z tarczycą nie jest udowodniony.
• Śpiączka hipometaboliczna (myxedema coma): stan nagły z hipotermią, rzadki i groźny.

Część tych zaburzeń ustępuje po kilku miesiącach leczenia substytucyjnego, część tylko połowicznie. Przy porażeniu krtani i megaprzełyku lewotyroksyna może nie poprawić przełykania.

Jakie badania potwierdzają niedoczynność tarczycy u psa?

Diagnostyka opiera się na trzech oznaczeniach: tyroksynie całkowitej (TT4), wolnej tyroksynie (fT4) i psiej tyreotropinie (cTSH). TT4 jest badaniem przesiewowym o czułości około 90 procent: prawidłowy wynik czyni chorobę mało prawdopodobną, ale przy silnym podejrzeniu klinicznym nie zwalnia z oznaczenia cTSH i fT4. Problem leży w swoistości rzędu 75 procent: niskie TT4 znaczy tylko, że tyroksyny jest mało w danym momencie.

Badaniem potwierdzającym jest fT4 oznaczana metodą dializy równowagowej. Frakcja wolna rzadziej obniża się w chorobach pozatarczycowych i nie zaburzają jej przeciwciała przeciwtyroksynowe, które zawyżają TT4. Rozpoznanie stawia się, gdy obniżone TT4 lub fT4 łączy się z podwyższonym cTSH u psa z pasującym obrazem.

Dlaczego samo TT4 nie wystarcza do rozpoznania?

Interpretacja komplikuje się, gdy cTSH mieści się w normie, co dotyczy 20-40 procent chorych psów, więc prawidłowa tyreotropina choroby nie wyklucza. Decydują wtedy objawy, fT4 z dializy równowagowej oraz hipercholesterolemia i niedokrwistość nieregeneratywna. Pomagają też przeciwciała antytyreoglobulinowe (TgAb), które potwierdzają zapalenie, ale same nie uzasadniają leczenia.

Osobny problem to euthyroid sick syndrome, czyli obniżenie hormonów tarczycy u psa, który ma sprawny gruczoł, ale choruje na coś innego. Spadek jest proporcjonalny do ciężkości choroby podstawowej, dlatego badanie psa z gorączką albo tydzień po operacji to strata pieniędzy. Wynik zaburzają też leki, choroby towarzyszące i rasa.

• Glikokortykosteroidy obniżają TT4 i mogą tłumić cTSH już w dawkach przeciwzapalnych.
• Fenobarbital podawany w padaczce zmniejsza stężenie tyroksyny.
• Potencjalizowane sulfonamidy przy dłuższej terapii wywołują odwracalną, jatrogenną niedoczynność.
• Niewydolność nerek, choroby wątroby, cukrzyca i hiperadrenokortycyzm obniżają TT4.
• Charty, w tym greyhoundy i whippety, mają fizjologicznie niskie TT4, często poniżej przedziału referencyjnego dla populacji ogólnej.

O ewentualnym odstawieniu leku na 4-6 tygodni przed oznaczeniem decyduje wyłącznie lekarz weterynarii, bo fenobarbitalu ani steroidów nie wolno odstawiać samodzielnie. Gdy odstawienie jest niemożliwe, interpretację opiera się na fT4 i objawach.

Jak przebiega leczenie lewotyroksyną i jaka dieta psa z niedoczynnością tarczycy ma sens?

Lewotyroksyna to syntetyczny odpowiednik tyroksyny, której gruczoł nie produkuje. Piśmiennictwo wskazuje około 20 mikrogramów na kilogram na dobę w jednej dawce, a wytyczne AAHA z 2023 roku podają 20 mikrogramów na kilogram dwa razy dziennie. U psów starszych oraz z chorobami serca i nerek zaczyna się od dawki zredukowanej. Te liczby są informacyjne: dawkę ustala lekarz weterynarii, a samodzielna zmiana grozi jatrogenną nadczynnością.

Kontrolę wykonuje się po 4-6 tygodniach leczenia, pobierając krew 4-6 godzin po podaniu tabletki, blisko szczytu stężenia. Oczekiwany wynik leży w górnej części zakresu referencyjnego lub tuż nad nim. Potem wystarczają kontrole raz lub dwa razy w roku, a leczenie trwa dożywotnio.

Apatia i osłabienie ustępują zwykle w ciągu 7-14 dni, a odrost sierści i normalizacja masy zajmują nawet trzy miesiące. Nieleczona niedoczynność tarczycy u psa prowadzi do hipercholesterolemii, przewlekłych infekcji skóry i narastającej nietolerancji wysiłku.

Dieta psa z niedoczynnością tarczycy: na co zwrócić uwagę?

Żadna karma nie leczy niedoczynności tarczycy i nie zastąpi lewotyroksyny. Dieta rozwiązuje dwa problemy: nadmiar masy ciała i stabilność wchłaniania leku. Tabletkę podaje się na pusty żołądek, a jeśli to niemożliwe, zawsze w tej samej relacji do posiłku, bo karma zmienia biodostępność. Podobny efekt przypisuje się błonnikowi oraz wapniu i żelazu, choć u psów tego nie potwierdzono.

Redukcję masy prowadzimy dopiero po wyrównaniu hormonalnym, bo wcześniej pies nie schudnie nawet na ścisłej diecie. Punktem wyjścia jest policzenie zapotrzebowania energetycznego, a nie karmienie na oko, w czym pomaga kalkulator porcji karmy dla psa.

Które rasy psów są najbardziej narażone i kiedy badać tarczycę?

W cytowanym brytyjskim badaniu ryzyko liczono w odniesieniu do mieszańców.

• Doberman: ryzyko około 17 razy wyższe niż u mieszańców, najwyższe w całym badaniu.
• Terier tybetański: około 11 razy wyższe, rasa pomijana w poradnikach.
• Bokser i alaskan malamute: około 10 razy wyższe.
• Cocker spaniel amerykański i owczarek szetlandzki: ponad 8 razy, seter irlandzki 5,6 raza, golden retriever 4,4 raza.
• Yorkshire terrier, shih-tzu, mops i jack russell terrier: ryzyko istotnie niższe niż u mieszańców.

Choroba dotyczy częściej psów średnich i dużych, choć nie wyłącznie, a ryzyko rośnie też u psów o masie powyżej średniej dla rasy. Rozpoznanie najczęściej stawia się między 4. a 10. rokiem życia, przy medianie 7,7 roku, choć ryzyko rośnie z wiekiem także później: psy w wieku 11-13 lat miały w tym badaniu ponad czterokrotnie wyższe ryzyko niż psy w wieku od 5 do niespełna 7 lat.

Pierwotna niedoczynność odpowiada za ponad 95 procent przypadków, a pozostałe to rzadka postać wtórna, wynikająca z uszkodzenia przysadki. Dwie przyczyny postaci pierwotnej dzielą się niemal po połowie: limfocytarne zapalenie tarczycy, proces autoimmunologiczny z przeciwciałami antytyreoglobulinowymi, odpowiada za około 50 procent, a idiopatyczna atrofia miąższu za 45-50 procent. Podłoże autoimmunologiczne ma udokumentowaną składową dziedziczną, a przyczyna atrofii pozostaje nieznana, choć część autorów uważa ją za późny etap zapalenia.

U ras z wysokim ryzykiem oznaczenie TT4 przy okazji zabiegu albo kontroli geriatrycznej po 5. roku życia ma sens, jeśli pies jest zdrowy. Przerzedzenie okrywy na bokach i wolno odrastającą sierść łatwo wychwycić przy szczotkowaniu, dlatego zasady pielęgnacji sierści i skóry psa są też narzędziem wczesnej obserwacji.